آثار فرهنگي و تاريخي شهر

در بشرويه آثار تاريخي متعددي وجود دارد كه بعضا" قدمت تاريخي آن ها به قبل از اسلام برمي گردد و خوشبختانه بعضي از آنها برجاست . از خصوصيات بارز اين ابنيه ، تاريخگذاري و وجود لوحي است كه معمولا" قدمت و باني آن را نشان مي دهد و هيچ شك و ترديدي براي شناخت گذشته ي آن باقي نمي گذارد . اين آثار عبارتند از :

قلعه دختر:

در فاصله 12 كيلومتري بشرويه بر فراز كوهي رفيع و در ارتفاع 1250 متري از سطح آبهاي آزاد بقاياي قلعه اي ‌سنگي به چشم مي‌خورد كه قلعه دختر بشرويه ناميده مي‌شود.اين قلعه در 6 كيلومتري شمال شرقي‌‌‌‌‌ روستاي رقه واقع شده است . آنچه از بقاياي برج و باروي قلعه به جا مانده بيانگر وضعيت دفاعي و رزمي آن مي‌باشد.قلعه دختر بشرويه يكي از قلاع مستحكم و صعب‌العبور اسماعيليه در جنوب خراسان است و سفالينه هاي بدست آمده در آن متعلق به قرون هفتم تا نهم هجري است و البته دربارهٔ پیشینهٔ تاریخی این قلعه نظراتی وجود دارد مبنی بر این که این بنا از دوره ساسانیان بر جای مانده و همچنین این که این قلعه در زمان فرقه اسماعیلیه بنا شده‌است اين قلعه در چهار سطح مختلف ساخته شده و هر سطح داراي تأسيسات و برج و باروهايي مجزا مي‌باشد‌‌. اطراف اين سازه داراي شيبهاي بسيار تند مي‌باشد و ورودي آن احتمالاً در سمت غربي كه داراي شيب كمتري نسبت به ديگر اضلاع برخوردار است قرار داشته‌. مصالح و ملات بكاررفته در بنا شن ، گچ، آهك و سنگ مي‌باشد. در بخشي از قسمت‌هاي قله پايه و شالوده‌ي ديوارها جزئي از كوه است كه تراشيده شده و به صورت ديوار درآمده‌اند.تأسيسات قلعه شامل آب انبارها ، مخازن ذخيره ‌آذوقه، برجها، اتاق‌هاي مخصوص استراحت نگهبانان ، شاه‌نشين ، انبار و... مي‌باشد كه بخش اعظم آنها در اثر عوامل جوي و محيطي و بي توجهي به آن، تخريب شده‌است .

حسینیه میان ده (حسینیه حاج علی اشرف):
 


از دیگر مکان‌های مقدسی که در میان بشرویه ساخته شده، حسینیه‌ای است که مدور بنا گردیده و دارای دو ایوان است که به صورت قرینه و به سبک معماری هندی ساخته شده‌اند. دور تا دور این عمارت ایوان‌های کوچکی ساخته شده‌اند. این ساختمان دارای دو طبقه است. طبقه پایین ویژهٔ مردان و طبقهٔ بالا ویژه بانوان است. سازنده این بنا شخصی به نام حاج علی اشرف از اهالی ده خانیک واقع در غرب بشرویه بوده و زمان احداث آن، بر اساس شواهد، دوران حکومت افشاریه در خراسان بوده است .

مدرسه علمیه:

این بنا در كوي حسينيه و محله ميان ده شهر بشرويه واقع است. تاريخ ساخت اين بنا را 1170 هجري يعني دوره‌ي افشاريه ذكر مي‌كنند.
ورودي اين بنا در گوشه‌ي شمالي قرار دارد. اين ورودي داراي تزئينات زيباي گچ بري ،مقرنس‌كاري و رسمي بندي است.
كف ايوان خشت فرش است و در طرفين آن دو سكوي آجري ايجاد شده است. پس از ورودي ، فضايي مستطيل شكل وجود دارد كه از طريق ضلع شرقي آن ورودي به حياط مدرسه امكان پذير است. حياط مستطيل شكل مدرسه داراي دو ايوان بزرگ در دو ضلع شمالي و جنوبي مي‌باشد که ایوان شمالی جهت استفاده در فصل زمستان و ایوان جنوبی که از عمق و ارتفاع بیشتری برخوردار است جهت استفاده در فصل تابستان بنا شده‌اند .
در اطراف حياط حجره هاي مخصوص طلاب قرار دارد كه در بخش فوقاني حجره‌ها  پيشخوان ايوان‌مانندي با طاقي جناغي وجود دارد. در وسط حياط حوض آجري شكلي وجود دارد . كف حياط نيز خشت فرش شده است. مصالح بكار رفته در اين عمارت: آجر ،خشت خام و ملات گچ است .

مسجد جامع میان ده:

مسجد جامع ميان ده در خيابان حسينيه و محله ميان ده بشرويه واقع است. این مسجد در گذشته‌های دور ، از زماني كه مسلمانان ايران را فتح كردند ،در زمان سلسله صفوی بنا شده و سبک معماری آن زمان را به خوبی نشان می‌‌دهد.سبك معماري اين مسجد شباهت به سبك سلجوقي دارد و نشانه هاي معماري دوره‌ي صفويه نيز در آن آشكاراست. ورودي و سر در مسجد مقابل مدرسه‌علميه است و در سردر ورودی آن، روی سنگ بزرگی اشعاری بیان‌کنندهٔ بر زمان ساخت بنا حک شده است و گفته شده به سال 1030 هجري قمري ساخته شده است. اين مسجد تك ايواني است و تنها ايوان آن در سمت جنوب قرار دارد و محرابي بر ديواره‌ انتهايي آن تعبيه شده است. بناي مسجد دارای کاشی‌کاری نیست ولی در ایوان آن، آیاتی از قرآن مجید که به خط کوفی بسیار زیبا نوشته شده‌اند به چشم می‌خورد سقف ايوان از دو تويزه يكي در اسپر ايوان و ديگري در وسط ايوان كه دو گنبد عرقچين را بر فراز خود دارد تشكيل شده است. در اطراف حياط مركزي 12 ستون آجري با طاق بندي‌هاي جناغي وجود دارد و رواقهايي با سقف هايي گنبدي را تشكيل داده اند. در ضلع شمالي و پشت رواق شمالي شبستاني وجود دارد و كل مسجد در حدود 850 متر مربع مساحت دارد. آنچه به اين مسجد زيبايي بخشيده است كاربنديهاي تردستانه‌ي آجري و گچي است.

امام زادهٔ هوگند:

در فاصله حدود ۱۲ کیلومتری غرب بشرویه و در دامنه کوه، زیارتگاهي وجود دارد که به نام امام زاده محمد بن اصغر هوگند معروف و مشهور است. از سابقه و شخصیت مدفون در این محل اطلاع تاریخی و دقيقي در دست نیست و آن چه قدما به آن اعتقاد دارند، این است که این جا مدفن یکی از اولاد امام موسی کاظم (ع) است .

مسجد جامع رقه:

مسجد جامع رقه در فاصله‌ي 100 متري شمال شرقي روستاي رقه و در منطقه‌ای که اصطلاحاً به «پایین محله» مشهور است قرار دارد. مسجد جامع رقه در اواخر قرن ششم دوره‌ي خوارزمشاهيان بنيان نهاده شده ، این مسجد در طول زمان آسیب‌های فراوانی دیده و در حال حاضر در حد دیواره‌های بیرونی مسجد و بقایای به جا مانده از سه ایوان شرقی، غربی و جنوبی است. سقف ایوان‌های غربی و جنوبی کاملاً تخریب شده و ایوان ضلع شرقی از بقیه کامل‌تر است. ناصر خسرو نيز در سفرنامه اش از مسجد رقه ياد كرده است. مصالح ساختماني مسجد عمدتاْ از خشت و گل و معدودي آجر تشكيل شده است

آب‌انبار میان ده:

 این حوض اولین حوض ساخته شده در بشرویه است. اين آب انبار داراي بادگيري در بالاي حوض به جهت ورود بادهاي سرد تابستان به داخل و خنك شدن آب حوض است . آب انبار ميان ده در خيابان حسينيه و محله‌ي ميان ده در مقابل مسجد جامع قديم شهر بشرويه قرار دارد. بر بالاي ايوان ورودي آب انبار سنگ سياه رنگي قرار دارد كه بر روي آن تاريخ ساخت سازه را 976 ذكر نموده كه مطابق با اوايل دوره‌ي صفويه مي‌باشد. آب انبار شامل چهار قسمت: سردر ،ايوان ورودي ،مخزن و پاشير و بادگير است.سر در و ايوان ورودي در شمال غربي بنا واقع شده است. در انتهاي ايوان ورودي حوضي ديده مي‌شود و بالاي اين بخش تزئينات ›جر كاري زيبايي به صورت برجسته و لوزي به كار رفته است. مخزن آب انبار دايره اي به قطر چهار متر است و ضخامت ديواره‌ي آن 90 سانتيمتر است كه با ساروج پوشيده شده. در جنوب شرقي مخزن مقابل ايوان ورودي بادگيري جهت خنك كردن آب ساخته شده است. ورودي پاشير آب انبار در بخش جنوبي مخزن است كه پس گذشتن از16 پله نزولي به فضاي مربع شكل پاشير خواهيم رسيد. مصالح اين سازه نيز از:آجر،كاهگل و ملات شن و گچ است . این بنا دارای استحکام و زیبایی خاصی است که در ساخت آن صورت گرفته به طوری که پس از گذشت سالها از ایجاد آن هنوز کوچک‌ترین تغییری در آن رخ نداده است .

قلعه دهستان رقه :

 اين قلعه هم اكنون در 500 متري دهستان كنوني رقه واقع گرديده كه از پيشينه تاريخي آن هيچ اطلاع دقيقي در دست نيست . اين قلعه داراي چهار برج و دو دروازه ورودي ميباشد و در ساختمان آن گل و خشت خام بكار رفته است و با وجود قدمت بسيار هنوز پابرجا و سالم مانده است . اما به دلايل نا معلوم مورد بي مهري سازمان ميراث فرهنگي واقع شده است!

امامزاده زيد بن علي: ( مشهور به شاهزاده علي )

 اين بقعه متعلق به زيدبن علي (ع) از نوادگان امام سجاد (ع) مي باشد. بناي اين امام زاده بار ها مورد تجديد بنا قرار گرفته است. اهالي شهر بشرويه و شهر ديهوك در ارديبهشت ماه و شهريور ماه بطور جمعي به زيارت مشرف مي شوند. روستاي شاهزاده علي در 30 كيلومتري ديهوك و در حد فاصل ديهوك به بشرويه مي باشد. سالانه هزاران زائر از نقاط مختلف كشور به زيارت اين بقعه ي مباركه مشرف مي شوند.

سراي سركه: در ميان مجموعه تكايا و مراكز مذهبي بشرويه ، بنايي وجود دارد كه در نظر مردم و اهالي محل از اعتبار و ارزش والايي برخوردار است و به نام سراي سركه معروف مي باشد . اين بنا ابتدا خانه مسكوني متعلق به فردي به نام ملاي سركه بوده كه در زمينه ي توليد و خريد و فروش سركه فعاليت داشته است . ظاهرا" ايشان از خداوند تمنايي داشته و عهد مي كند كه در صورت برآورده شدن حاجتش ، خانه ي مسكوني و متعلقات آن را وقف روضه خواني امام حسين (ع) نمايد و بدين صورت اين مكان وقف روضه خواني دهه ي عاشورا و شب هاي جمعه مي گردد كه هم اكنون به جاي شب هاي جمعه در بعدازظهر روز چهارشنبه خواهران در مجلس روضه شركت مي كنند

منزل‌مستوفي

در خيابان ملا‌عبدالله‌توني‌بشروي و كوچه مستوفي شهر بشرويه منزلي قديمي وجود دارد كه در ساختمان آن بادگيرهايي به شكل سه قلو و طراحي خاص نمايي جالب به آن بخشيده ، وآنرا با نام بادگيرهاي مستوفي ميشناسند . اين عمارت از جمله بناهاي اعياني است كه در دوران قاجاريه ساخته شده و متعلق به شخصي به نام مستوفي مي‌باشد.سبك معماري و بادگيرهاي زيبا و ساباط در جانب شمال شرقي اين سازه و تزيينات گچي در بخشهاي ديگر بنا از ويژگي هاي بارز ‌منزل مستوفي به شمار ميرود . پلن كلي اين عمارت مستطيل شكل مي باشد و ورودي آن در ميانه ضلع جنوب غربي واقع شده است . پس از ورودي دالاني كم عرض قرار دارد كه به حياط متصل ميشود . در طرفين دالان ورودي دو اتاق كوچك تعبيه شده‌است‌.صحن حياط فضايي مستطيل شكل دارد كه با خشت هاي مربع شكل فرش شده‌است . و اما در ضلع شرقي اين عمارت ، ايواني بزرگ قرار دارد كه بر فراز آن سه بادگير عظيم تعبيه شده ، اين بادگير ها شامل يك بادگير مستطيل شكل بزرگ در ميانه و دو بادگير هشت ضلعي در طرفين اند. بادگير مستطيل شكل داراي دو دروازه با شش چشمه در طرفين ميباشد و به فضاي درون ايوان منتهي مي‌گردد. دو بادگير ديگر به زيرزميني كه در ايوان واقع شده‌است راه دارند. ايوان پوششي مسطح دارد ودر بخش فوقاني با دو ستون هشت ضلعي و دو نيم ستون و سه قوس گهواره‌اي مزين شده‌است. فضاي طرفين ايوان به صورت دو اشكوبه است.ديوار ضلع غربي عمارت با پنج طاق نماي عميق و مرتفع تزئين شده ، اين طاق نما ها داراي رسمي بندي هايي گچي اند. در ضلع جنوبي و شمالي بنا، ورودي چند اتاق به چشم مي‌خورد‌ كه در بخش بالا و اطراف ورودي‌ها ، طاقچه‌ها و طاقنماهايي زيبا ساخته شده‌است‌.در گوشه شرقي بنا حوض‌خانه قرار دارد . حوض‌خانه فضايي هشت ضلعي داردكه حوض دايره.اي كوچكي در مركز آن ساخته شده است اين فضا با كلاه فرنگي زيبايي پوشيده شده و تزئينات رسمي‌بندي هنر مندانه‌اي دارد. زيرزمين عمارت كه حكم سردخانه را داشته ، فضايي مستطيل شكل دارد كه با قوسي خفيف و آجرهاي خفته و راسته اجرا شده است. در ضلع شمال شرقي منزل كه مشرف به كوچه‌اي كم عرض است ساباطي به طول هجده متر ساخته شده كه ديوارهاي ساباط با بيست طاق‌نماي ظريف تزئين شده‌است. مصالح به كار رفته در منزل و ساباط مستوفي خشت خام و در قسمت هايي آجر با ملات گل و گچ مي‌باشد .با اين همه تعاريف شايد نتوان زيبايي اين اثر تاريخي را به تصوير كشيد . ديدن اين اثر هنري خستگي سفر را از تن هر بيننده اي به در ميبرد .
 

باغ خان

خانه اي بسيار قديمي معروف به باغ خان يكي ديگر از منازل قديمي است كه در بافت قديمي شهر بشرويه و در خيابان ملاعبدا... توني بشروي، كوي ملاسعدي واقع شده است .اين منزل متعلق به اميرحسن‌خان طبسي بوده و به باغ خان مشهور گرديده است و اواسط دوره قاجاريه به سبك ابنيه‌ي زيبا و خاص آن دوره ساخته شده است. مصالح به كار رفته در اين بنا خشت خام وگل مي‌باشد كه نماي بيروني آن با كاهگل و قاب‌بندي‌هاي گچي تزئين شده است.اين بنا داراي حياطي مربع شكل و بزرگ است كه اتاق‌هايي در اطراف آن ساخته شده است. اين اتاق‌ها داراي سردرهايي رسمي‌بندي شده و پايه‌ها و ديوارهايي آراسته با ترنج‌هاي گچ‌بري شده است . در ميانه ضلع غربي و شرقي حياط دو ايوان روبروي هم بنا شده و شاه‌نشين منزل در پشت ايوان شرقي قرار گرفته است. در پشت اين ايوان بادگيري وجود داشته كه اكنون از بين رفته است. بخش اعظم بادگير به داخل شاه‌نشين و شعبه‌اي از آن به سردابه مستطيل شكل زير ايوان راه مي‌يافته. بادگير سالمي در بخش جنوبي بنا قرار دارد كه به اتاق هشت ضلعي حوض‌خانه متصل است. حوض‌خانه اين سازه داراي تزئينات زيباي گچبري و رسمي‌بندي استادانه‌اي در قسمت گنبد مي‌باشد. نور فضا بوسيله پنجره‌هاي مشبك واقع بر ساقه هشت ضلعي گنبد كلاه فرنگي تأمين مي‌گردد. شاخه‌اي از آب قنات بشرويه درون حوض‌خانه وارد شده واز آنجا به منظور آبياري درختان باغ به حياط هدايت مي‌شده است. بخش‌هاي ديگر منزل شامل اتاق‌هاي نشيمن تابستاني و زمستاني،انبار، تنورخانه و ... مي‌باشد كه فاقد تزئينات مي‌باشد.

آسياب هاي آبي : در سمت غرب بشرويه ودر مسير قنات اين شهر پنج آسياب قرار دارد كه به آسياب هاي اول تا پنجم مشهور است. هيچ كتيبه و مدركي مبني بر تاريخ ساخت اين آسياب‌ها در دست نيست. شواهد و قراين و وقف‌نامه‌هاي موجود ، اين آسياب‌ها داراي قدمتي چهارصد ساله‌اند. براساس شواهد آسياب پنجم از همه قديمي‌تر و آسياب اول از همه جديدتر است. اين آسياب‌ها به فاصله يك كيلومتر از يكديگر در غرب بشرويه قرار دارد. در حال حاضر آسياب‌هاي اول،دوم و پنجم متروك واز كار افتاده است. معماري و شكل اين آسياب‌ها مشابه هم‌اند. و از مخزن آب (تنوره آسياب) و فضايي صليبي شكل تشكيل شده‌اند.تنوره آسياب استوانه‌اي به قطر 5/2 متر و ارتفاع 6 متر كه 5/1 متر آن از زمين اطراف بلند تر است و بقيه پايين تر مي‌باشد. مصالح به كار رفته در اين سازه آجرهاي مربع شكل، سنگ ،ملات شن و گچ و آهك ، قلوه‌سنگ و ساروج مي‌باشد. در بخش غربي قنات شاخه‌اي از آب قنات بوسيله كانالي به داخل مخزني هدايت مي‌شود و سپس با فشار به روي پره‌هاي چرخ چوبي آسياب ريخته و آن را به حركت وامي‌دارد.چرخ با اهرمي به سنگ روئين وصل شده و باعث چرخش سنگ مي‌گردد. با چرخش سنگ گندم كم‌كم به درون سنگ روئين منتقل مي‌شود و پس از آرد شدن به كناره‌هاي سنگ منتقل مي‌گردد.

پل‌هاي آب‌بر بشرويه(پل ترناو) :

بقاياي معماري سر پل شامل دو سازه‌ي معماري سنگي است. اين پل داراي يك دهانه‌ي اصلي و به ياري دو پايه قطور مربع شكل استقرار يافته و 22 متر ارتفاع دارد. پايه‌هاي پل بر بستري سنگي قرار گرفته‌اند كه از سنگ‌لاشه، ساروج و گچ ساخته شده‌اند. دو دهانه فرعي بر ارتفاعات كناره‌ي رودخانه بنا شده و از ارتفاع و عرض كمي برخوردارند. پل ديگري در همان مكان و به فاصله بيست متر ساخته شده كه داراي دو طبقه مي باشد. طبقه اول جهت معبر ساخته شده و طبقه دوم براي عبور آب در نظر گرفته شده است. در سمت چپ طبقه اول اتاقكي ساخته شده كه داراي يك ورودي و يك خروجي است. ارتفاع اين پل از كف رود خانه26 متر است. بنا بر شواهد موجود احتمال مي‌رود كه پل قديمي‌تر متعلق به دوره ساساني باشد و از اين نظر حائز اهميت است. در اين مجموعه‌ي معماري تقريباً هيچ عنصر تزئيني به كار نرفته است.

از دیگر بناهای تاریخی بشرویه تپه کرند، رباط اصفاک و نیگنان،قدمگاه ساغند، زیارتگاه بی‌بی نجمه خاتون مجد و قلعه‌های نظامی و دفاعی متعدد بشرویه و بند ريز كه در مجاورت قلعه دختر واقع شده می‌باشند كه به ذكر نام آنها اكتفا مي كنيم.