شهر بُشرویه (Boshrooye , Boshrouyeh , Boshrooyeh) ، كه به مركزيت شهرستان انتخاب گرديده در موقعيت جغرافيايي شرق كشور ، غرب ناحيه مركزي خراسان در 57 درجه تا 57 درجه و 59 دقيقه طول جغرافيائي از نصف‌النهار مبدا و 33 درجه و 31 دقيقه تا 34 درجه و 54 دقيقه عرض جغرافيائي از خط استوا و در لبه کویر در ارتفاع 880 متري از سطح دريا قرار گرفته است

بشرويه از جانب شمال با بجستان واز سمت غرب با طبس و از جنوب با روستاي ديهوك و از سمت شرق با فردوس مجاورت دارد

مساحت بشرويه حدود 7994 كيلومتر مربع مي‌باشد كه در شمال آن كوير نمك و در جنوب ، مركز و شرق آن شنزارها و ريگستانها قرار دارد .

به دلیل این موقعیت جغرافیایی، آب وهوای این شهر گرم و کویری است. بشرویه به دلیل حفظ بافت سنتی زیبای خود و بادگیرهای زیبای آن به شهر بادگیرها در خراسان معروف است. طبق آخرين سرشماري ، شهرستان بشرویه با بيش از 120 روستا جمعيتي بالغ بر 23,045 نفر بوده است كه نيمي از آنان در مركز بخش سكونت دارند.

مردم بشرويه همگي مسلمان و پيرو مذهب شيعه اثني عشري ميباشند كه اين مذهب در بشرويه سابقه ديرينه اي دارد ، به گونه اي كه در جريانهاي تاريخي ازجمله نهضت سربداران خراسان ، نام مردم بشرويه در رديف حاميان اين نهضت قلمداد شده است . مردم این دیار همانند سایر مناطق کویری ، افرادی خونگرم، مهمان نواز، متدین و کوشا هستند.

بشرویه از شهرهای تاریخی و قدیمی با عمری چند صد ساله است. اغلب دهکده‌های بشرویه در دامنه کوهها واقع شده است و اكثر مردم این دیار به حرفه کشاورزی اشتغال دارند.طبق آخرين آمارها اين شهرستان مشتمل بر 120 روستا و دهكده ميشود.

موقعیت و تاريخچه شهر بشرویه

بشرويه از نظر تاريخي، قدمت بسيار زيادي دارد. ناصرخسرو در قرن پنجم هنگام سفر از طبس به تون از حوالي بشرويه عبور كرده و به توصيف روستاي رقه در سه فرسنگي بشرويه پرداخته است او مي‌گويد : «چون از طبس دوازده فرسنگ بيامديم قصبه‌اي بود كه آن را رقه مي‌گويند ، آبهاي روان داشت و زرع و باغ و درخت و بارو و مسجد و آدينه و ديهها و مزارع تمام دارد . نهم ربيع‌الاخر از رقه برفتيم و دوازدهم ماه به شهر تون رسيديم ميان رقه و تون بيست فرسنگ است.»

ظاهراً بشرويه در اين زمان شهرت و موقعيت رقه و طبس را نداشته و آبادي كوچكي بيش نبوده است و چون آن حدود مرتع اغنام بوده شترداران چند حوض براي آب دادن احشام ساخته بودند كه به بيابان گله حوض معروف شده بود. بعداً چون زمين آنجا را قابل الزراعه تشخيص دادند از سمت رقه آب رود معروف به علي سالار گرفته به طرف بشرويه ميل دادند و زراعت كردند و كم‌كم موجب تشويق آنها به اقامت در آن منطقه گرديد و جمعيت آنجا زياد شد.

اطلاعات تاريخي در رابطه با بشرويه در كتابها و سفرنامه‌ها تا قرن هشتم ذكر نشده است و ظاهراً تيمورلنگ طبق نظر مارسل بريون از اين منطقه عبور كرده است . در كتاب منم تيمور جهانگشا چنين آمده است :«در بهار 778 هـ .ق قصد كردم جهان را مسخر كنم و تسخير جهان را از خراسان شروع نمايم قصدم از خراسان ديدن سبزوار و بشرويه بود نسبت به بشرويه توجه نداشتم مگر به مناسبت اينكه مي‌گفتند تمام سكنه‌ي آن دانشمند هستند و در آن شهر كسي نيست كه از علم برخوردار نباشد ولي با اينكه همه دانشمند هستند براي تأمين معاش خود زحمت مي‌كشند و...» در اين توصيف پنج‌صفحه‌اي كه از مردم بشرويه داشته به خلق و خوي مردم و برخي آداب و شيوه‌هاي قومي آنان و آثار منطقه اشاراتي ‌كرده است از جمله : ساختن پارچه برك ، وجود كارگاههاي نساجي ، دينداري و اهتمام مردم به فراگيري قرآن ، استفاده از نوعي روغن به نام منداب براي سوخت چراغها ، استفاده از كلمه عدل به جاي ترازو و. . . مواردي است كه معمرين شهر آن را تأييد مي‌كنند .

در سال 1293 هـ . ق نيز ميرزا خانلرخان اعتصام الملك نايب اول وزارت امور خارجه در عهد ناصرالدين شاه از اين منطقه عبور كرده و در توصيف بشرويه چنين گفته است : « بشرويه قصبه‌اي است معمور ، اهلش همه مشغول برك بافي هستند ، هيچ فقير ندارد ، زراعت چنداني ندارد ، آبشان منحصر به يك نهر قنات است. . . به قدر سه هزار خانوار سكنه دارد و قلعه و باره و برج و ارگ دارد.»

به نوشتة برخی منابع ، مارکوپولو در سفر خود، از کرمان ، کوه بنان ، بهاباد ، طبس و بشرویه گذر کرده است (مستوفی ، ص181) در سال1292، در دوره حکومت ناصرالدین شاه ، بشرویه هشتصد خانه و چهار دروازه داشت و در گوشه شمال غربی آن «ارگ » واقع شده بود (مک گریگور، ج 1، ص 134ـ135). در آن دوره ، در بشرویه پارچه پشمی و معروف بَرَک * بافته میشد (اعتمادالسلطنه ، ج 1، ص 816 ؛ مک گریگور، ج 1، ص 135).

كلنل «سي‌ام‌مك‌ گِرگُر» افسر ارتش انگليس سياح ديگري است كه در حدود 130 سال پيش، از اين منطقه عبور كرده و شرح جامعي البته از ديد يك نظامي و براي اهداف نظامي‌گري دولت انگليس در ايران داده است و مي‌گويد : « بشرويه در حقيقت روستاي بزرگي است كه در دل جلگه‌اي واقع شده و زمينهاي زراعتي اطراف آن بيش از هر جاي ديگري است كه از شيراز تا به اين جا ديده‌ام شايد اين زمينها تا شعاع سه مايلي از جوي آبي آبياري مي‌شود كه از كوههاي اطراف غرب سرچشمه مي‌گيرد ديواري دور شهر را گرفته . . . و محدوده‌اي به وسعت 500 × 400 يارد را در برگرفته كه ضلع بزرگ آن به طرف شمال مي‌باشد ، چهار دروازه دارد هر يك در يك جانب آن و در گوشه شمال غربي «ارگ» يا قلعه واقع شده است . . . آب بشرويه خوب است و انواع آذوقه مورد نياز در آن يافته مي‌شود. . .» او در اين توصيف به صنعت اصلي مردم بشرويه برك بافي و جاجيم بافي اشاره كرده و از برجهايي كه در بشرويه به منظور پناهگاه ساخته شده و هم اكنون نيز موجود مي‌باشد ياد كرده است .

پس از گذشت بيست سال از عبور افسر انگليسي از اين منطقه، ايرانگرد ديگري به نام معصوم عليشاه در سال 1316 از اين جا عبور كرد و جريان سفر خود را در كتاب طرائق‌الحقايق نگاشته است . او در اين سفر به آثار تاريخي همچون كال شور ، حوض‌انبار ميان ده ، مسجد جامع اشاره كرده و مي‌نويسد «اول ظهر وارد بشرويه شديم ... به قدر دو هزار باب خانه در اوست اگر چه از تون كوچكتر است ولي مردمانش با ثروت و به تربيت نزديك‌ترند . برك بشرويه معروف و تجارت اينجاست.» بعد، از مسجد و امام مسجد آن وآقا شيخ علي، پدر فروزانفر ياد مي‌كند و به توصيف مراسم عزاداري و تعزيه كه مردم در ايام محرم برپا مي‌كنند پرداخته و جزئيات آن را شرح داده است .

عمده ترین محصول صادراتی بشرويه زعفران و پنبه و دانه های روغنی است . قالیچه بافی از صنایع دستی اين شهر است . در قدیم ،  بشرویه در مسیر یکی از جاده های اصلي یزد ـ مشهد قرار داشت و رباطِ خوش آب ، در 51 کیلومتری جنوب شرقی شهر بشرویه ، در مسیر یکی از جاده های یزد _خراسان واقع بود.

از دهستان تا شهرستان

در 1316ه.ش ، طبق قانون تقسیمات کشوری ، دهستان بشرویه جزو بخش فردوس از توابع شهرستان گناباد شد . در 1323ه ش دهستان بشرویه تبدیل به بخش و تابع شهرستان جدیدالتأسیس فردوس شد. پس از مدتی بشرویه ، مشتمل بر چهارده قریه و به مرکزیت قصبه بشرویه ـ با 323 ، 4 تن جمعیت ، تابع طبس شد . (ایران . وزارت کشور. ادارة کلّ آمار و ثبت احوال ، ج 3، ص 162). در 1326ه ش ، بخش بشرویه مشتمل بر دهستانهای مرکزی (حومه )، کُرُند، اِرِسْک ، اَصفاک ، رَقه ، موردِستان و نیگنان بود (رزم آرا، ج 9، ص 58). در سالهاي اخير با توجه به موقعيت و پيشينه بشرويه با حدود 60 سال مركزيت بخش و با عنايت به عدالت محوري دولت كريمه ! وعده هايي حاكي از شهرستان و مستقل شدن بشرويه داده شد

 وضع زمين و توپوگرافي

با توجه به وضعيت منطقه و آنچه كه در محل مشاهده مي‌شود و نيز بررسي نقشه‌هاي 250000 : 1 و 50000 : 1 طبيعي سازمان جغرافيائي و نقشه 250000 : 1 زمين شناسي منطقه شهرستان پيشنهادي از دو قسمت كم وسعت كوهستاني در غرب و پهنه وسيع شمال جنوب و شرق كوير و بيابان و ريگزار تشكيل شده است .

بلندترين نقطه آن روي قله جمال در غرب حوضه يا 2445 متر ارتفاع از سطح دريا و پست‌ترين نقطه آن در كوير نمك با 769 متر ارتفاع از سطح دريا قرار دارد .

رشته كوه نه چندان مرتفع شتران در غرب ، اين شهرستان را از شهرستان طبس جدا مي‌سازد و ادامه آن بطرف جنوب شرقي باعث جدا شدن دو كوير نمك و كوير لوت گشته بعبارت ديگر اين رشته كوه حد فاصل دو كوير مي‌باشد .

ساير ارتفاعات اين منطقه عبارتند از : علي جمال ، سرهنگي ، كوه سفيد ، قلعه دختر ، دو شاخ اين منطقه در محاصره كوير لوت ، كوير نمك ، و ريگزارهاي متعددي مي‌باشد و به دليل اختلاف شديد درجه حرارت شبانه روز و متلاشي شدن سنگها و وزش بادها جابجا شده و صورت توده‌هاي شني كه گاهي ارتفاع آنها به 40 تا 50 متر مي‌رسد در مي‌آيند كه در شرق منطقه بشرويه به چشم مي‌خورد .

كوير بجستان ( كوير نمك ) با وسعت بيش از 250 هزار هكتار در شمال اين منطقه بصورت شوره‌زار و لم‌يزرع قرار دارد كه اكثر مسيلهاي ايجاد شده در فصول بارندگي به اين كوير ختم مي‌شوند .

حوضه آبريز دشت بشرويه در حد فاصل بين توده لوت در شرق و كوههاي شتري ( حوضه آبريز دشت طبس ) در غرب واقع شده است قديمي‌ترين سازند شناخته‌شده در اين حوضه از آهك و دولوميت دوران زمين‌شناسي تشكيل شده و در ارتفاعات شمال تا شمال شرق آن رخنمون دارد .

دوران دوم زمين‌شناسي از شيل و ماسه سنگ ، آهك دولوميت تشكيل شده و در ارتفاعات جنوبي و غربي منطقه يافت مي‌شود سازندهاي آهكي ريفي به دليل داشتن فضاهاي خالي در پيوند با منابع زيرزميني حائز اهميت است .

سازندهاي دوران سوم عمدتاً از سنگهاي آذرين بيروني و در بلنديهاي شرق حوضه و حاشيه ارتفاعات غربي رخنمون دارد . رسوبات دوران چهارم شامل رسوبات آبرفتي تشكيل دهنده سفره آب زيرزميني ومخروط افكنه‌ها در مناطق كم ارتفاع حوضه گسترش دارند .

آب و هــوا

آب و هواي حاكم بر منطقه از نوع خشك و كويري مي‌باشد حداكثر و حداقل مطلق درجه حرارت هوا در ايستگاه بشرويه 49 و 27ـ درجه سانتي‌گراد گزارش شده است در روستاهاي حاشيه شمالي بشرويه درجه حرارت بالا و روستاهاي غربي و جنوب غربي كه داراي ارتفاعات مي‌باشند از درجه حرارت ملايمتري برخوردارند .

بارندگي در اين منطقه بيشتر از اوايل آبانماه شروع و حداكثر تا نيمه ارديبهشت مي‌باشد و از آن به بعد به ندرت ريزشهاي جوي را شاهد هستيم متوسط بارندگي در اين منطقه 110 ميلي متر در سال مي‌باشد .

منابـــع آب

• منابـــع آب سطحــــي

در اين منطقه رودخانه دائمي وجود ندارد و بيشتر به هنگام ريزشهاي جوي بصورت روانابها و سيلاب در منطقه جريان دارند و مهمترين آنها مشتمل ميشود بر :

رودخانه قلعه واقي : سرچشمه از ارتفاعات جنوب شرقي به طرف شمال جريان داشته و به كوير نمك مي‌ريزد .

رودخانه ريسو : از ارتفاعات جنوب سرچشمه گرفته در مسير شمالي به رودخانه واقي پيوسته با آن كال نمك را بوجود مي‌آورند .

رودخانه فتح‌آباد : از ارتفاعات كوه جمال شروع در حواشي روستاي فتح‌آباد وارد دشت بشرويه مي‌شود .

كال اصفاك : از بلنديهاي قرانجيري واقع در غرب منطقه شروع و در نزديكي روستاي اصفاك به كال نمك مي‌پيوندد . سيلاب اين كال در تغذيه سفره آب زيرزميني نقش دارد .

كالشور فردوس : از شرق وارد دشت بشرويه پس ازعبور از شرق روستاي نيگنان به كوير نمك مي‌ريزد .

• منابــع آب زيرزمينــــي

آب مورد نياز كشاورزي اين منطقه توسط قنات ، چشمه و چاه برداشت مي‌شود طبق آمار موجود در حال حاضر تعداد 202 حلقه چاه عميق 12 حلقه چاه نيمه عميق 133 رشته قنات و 82 چشمه در منطقه وجود دارد كه ساليانه حدود 236 ميليون متر مكعب آب از زيرزمين استخراج مي‌گردد .

پوشش گياهـــي

گياهان اين منطقه از گونه‌هاي پرطاقت چون درمنه ، تاغ و اسكمبل مي‌باشد و در سلسله كوههاي شتري تعداد درختان جنگلي چون انجير ، پسته كوهي ، بادام كوهي و گردو وجود دارد با توجه به گسترش كوير و نمك‌زار و شنزار در منطقه مراتع آن فقير و پوشش گياهي بصورت تنك مشاهده مي‌شود گياهان داروئي و صنعتي چون كتيرا .انفوزه ، زيره سياه و بارهنگ از ديگر گياهان اين منطقه مي‌باشد . بیشتر زمینهای مزروعی بشرويه ، عمدتاً با آب چاههای عمیق و نیمه عمیق آبیاری می شود. کشاورزی مبتنی بر منابع زیرزمینی آب و زمین‌های مستعد این منطقه است و عمده محصولات به عمل آمده پنبه، جو ، گندم و پسته می‌باشند که در این بین کشت و برداشت پسته اگرچه از قدیم انجام می‌شده، ولی اخيراً رونق ویژه‌ای گرفته‌است.

و اما وجه تسميه نام اين شهر

درباره وجه تسمیه این شهر به روایت قدما و آنچه از پیشینه آن بر می آید و می‌توان گفت، این است که کلمه «بُشرویه» مرکب از دو بخش «بُش» و «رویه» است و دلالت دارد بر منطقه‌ای که محل رویش «بُش» است و بُش در نظر اهالی و معمرین شهر، بوته‌ای خودرو از تیره گیاهان کم‌آب کویری و بیابانی بوده که برای ادامه حیات خود احتیاج به آب فراوانی نداشته و در اصطلاح مردم «ترخ» یا «درمنه» نامیده می‌شده‌ است .

مشاهير

بشرويه كه در كتب مختلف تاريخي عنوان دارالمومنين را به آن نسبت داده اند چهره هاي درخشاني را به جامعه ايران تقديم كرده كه همچون خورشيدي بر تارك فرهنگ و ادب اين كشور ميدرخشند . چهره هايي چون حاج آقا سيد حسن مجتهد بشروي خراساني ، ملا عبدالله توني بشروي ، حسن بن محمد باقر بشروي و اخيرا بديع الزمان فروزانفر زبانزد خاص و عام مردم اين مرز و بوم اند .

هم اكنون نيز مردم سخت كوش منطقه با پشتكار و اقتدار در عرصه علم و فرهنگ و ادب حضور دارند و چه بسيار مواردي را ميتوان بر شمرد كه در عرصه هاي كشوري و بين المللي به موفقيت هاي چشمگيري نائل شده اند.